Neuwahl-Mosheim, Mathilde, Heinz en Anneke Sanders

Mathilde Neuwahl-Mosheim (Bron: familie Neuwahl)

Mathilde Mosheim werd op 26 september 1874 geboren in Adorf, Duitsland, als dochter van Joodse ouders: Isaac Mosheim (1840-1922) en Lisette Mosheim-Rosskam (1845-1930). Mathilde trouwde met de op 12 augustus 1859 in Soest geboren Felix Neuwahl, zoon van Samuel Neuwahl en Röschen Neuwahl-Sommer. Het paar vestigde zich in Soest, waar Felix eigenaar van een steenfabriek was.

Mathilde en Felix kregen drie kinderen: Walter, Alice en Heinz.
In 1904 overleed Walter, 5 jaar oud, aan roodvonk.

Dochter Alice Neuwahl trouwde met de in 1892 in Hannover geboren Erich Dessauer.
In 1935 overleed Felix aan longontsteking.

Zoon Heinz Neuwahl, die in Berlijn studeerde, vluchtte in 1936 voor de nazi’s naar Nederland. Begin 1936 richtte hij een bedrijfje op voor de import en fabricage van Linoleum met de handelsnaam Li-Lo. In juni 1937 brak er brand uit in het achterste gedeelte van het pand, waar het bedrijfje was gevestigd. Een pot harslijm dat op een gastoestel stond vatte vlam, maar de brand werd snel geblust. Nadat Heinz in Leiden een bestaan had opgebouwd en een woning had gevonden aan de Zeemanlaan, liet hij zijn moeder overkomen.

Nadat de kuststrook voor stateloze niet-ariërs verboden gebied was geworden, werden Mathilde en Heinz gedwongen om naar Alphen aan de Rijn te verhuizen. Dicht genoeg bij Leiden voor Heinz om, via zijn Leidse verloofde Anneke Sanders, die een niet-joodse vader had en dus niet onder de betreffende verordening viel, contact te houden met zijn bedrijf in Leiden.

Toen Heinz in 1941 trouwde met Anneke Sanders, dochter van Elvire Sanders-Platz en de in augustus 1939 overleden zeepfabrikant J.F.X. Sanders van de zeepfabriek aan het Levendaal, werd Anneke direct aangemerkt als joodse. Daardoor was ook zij in een klap stateloos geworden en moest ze, net als andere stateloze niet-ariërs, uit het kustgebied verdwijnen. Ze verhuisde naar Mathilde en haar man op de Emmalaan 2 in Alphen aan de Rijn. Ook het Lilo-kantoor werd verplaatst naar Alphen aan den Rijn. In april 1942 kreeg het bedrijf op grond van Verordening 48/41 een Treuhänder.

De leefomstandigheden werden slechter. Ook in Alphen werden razzia’s gehouden. In de ochtend van 30 september 1942 belde een Duitse soldaat aan op de Emmalaan met een briefje in zijn hand waarop stond: U mag meenemen 1 nachthemd, 1 hemd, 1 onderbroek, 1 deken en 1 koffer. Mathilde, Heinz en Anneke kregen een half uur de tijd om te pakken, voordat ze zouden worden opgehaald.

Anneke lag in bed. Ze was in verwachting van haar eerste kind. De vorige nacht was ze in het donker van de trap gevallen. Heinz kreeg voor elkaar dat de soldaat zijn meerdere belde, om te zeggen dat Anneke niet vervoerd kon worden. Een Duitse militaire arts kwam controleren. Heinz en Anneke kregen uitstel, Mathilde moest mee.

Heinz ging met Mathilde mee om haar koffer te dragen. Ze hebben vijf uur in de stromende regen staan wachten tot de trein vertrok. Het scheelde maar een haar of Heinz was ook weggevoerd.

Twee dagen later ontvingen Heinz en Anneke een met potlood geschreven kaart van Mathilde. Dat was het laatste wat ze van haar hoorden. Op 5 oktober 1942 werd Mathilde vermoord in Auschwitz. Ze werd 68 jaar oud.

Heinz en Anneke zaten enige tijd ondergedoken bij Cor en Nel Kromhout. Toen zowel Anneke Neuwahl als Nel Kromhout in verwachting raakten, vertrokken Heinz en Anneke naar een ander adres in Zoeterwoude. Ze overleefden de oorlog en zetten het bedrijf voort.

Anneke Neuwahl raakte na de oorlog zeer betrokken bij de plaatselijke maatschappelijke activiteiten in Zoeterwoude. Ze zat van 1953 tot en met 1965 in de gemeenteraad voor de KVP.

————————————————————————————————————

Op woensdag 6 november 2024 werd door de Stichting Herdenking Jodenvervolging Leiden een Stolperstein voor Mathilde geplaatst bij haar laatste vrijwillig bewoonde adres: Zeemanlaan 16.

Een verslag van deze dag is te lezen op de website van de Stichting Herdenking Jodenvervolging Leiden. Daarop staan ook foto’s en de teksten die bij de steenleggingen werden uitgesproken.

Deze tekst is (deels) gebaseerd op informatie van de Stichting Herdenking Jodenvervolging Leiden, die toestemming verleende voor de tekstbewerking en het plaatsen van beeldmateriaal.

BRONNEN

Arnold Schalks (Werkgroep Stolpersteine Leiden)

Een artikel in het tijdschrift Suetan uit 1990, ondertekend door ‘R.’; Interview met Cor en Nel Kromhout in het kader van het project Ook in Leiden.

NEUWAHL, persoonlijke uitgave van Dr. Ing. Heinz Neuwahl voor zijn kinderen, t.g.v. zijn 80e verjaardag

Joods Monument – Mathilde Neuwahl-Mosheim

Joods Monument – Heinz Neuwahl

Tekst aangepast door de redactie op 8 januari 2025.