Morituri te salutant

In de loop van april 1945 was het overduidelijk dat het einde van de oorlog nabij was. De weerstand van het Duitse leger bleef hardnekkig, maar iedereen kon gewoon zien dat de Wehrmacht in een desolate toestand verkeerde. De illegale organisaties hadden vrij spel zolang ze maar uit handen bleven van de Feldgendarmerie, de militaire politie, en van hun landgenoten in de Landwacht. Op 21 april werd er hevig gevochten om de Grebbeberg. Het leek er op dat de Canadezen zouden oprukken naar het westen van Nederland. Wanhopig liet de Bezetter nog verdedigingswerken oprichten en schuilgelegenheden aanleggen tegen het alom aanwezige luchtgevaar.

Stempelactie
Diezelfde zaterdag de 21e kondigde de Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers (LO) intern een stempelactie aan in de Mededelingen van district E der LO. De plaatselijke afdelingen van de LO ontvingen een stempel met een begeleidend schrijven afkomstig van F/F, mogelijk de falsificatiecentrale van de LO in Den Haag:

U krijgt hierbij een rubberstempel gemaakt voor de L.O. In heel de provincie zal hiermee een actie gevoerd worden op hetzelfde tijdstip. Het is de bedoeling dat er geplakt wordt op de Duitse aanplakbiljetten en verordeningen zodat ze genoodzaakt zijn, als zij het bestempelde weer weg willen hebben, deze er af te halen of nieuwe te plakken.
Wij wijzen er nog even op, dat vóór u gaat stempelen het stempel voor iedere afdruk goed ingeïnkt moet worden en de afdruk kalm en beheerst geplaatst anders zal de afdruk niet leesbaar zijn en de actie geen waarde hebben.

stempel ave germania morituri te salutant

Morituri te salutant
Het randschrift van het stempel luidde: “Ave Germania morituri te salutant”. Deze Latijnse zin betekent: Gegroet Germanië zij die zullen sterven groeten U. De groet morituri te salutant zou de groet zijn geweest van de Romeinse gladiatoren vóór de aanvang van een gevecht, dat meestal op leven en dood was. Doordat de meeste mensen het Latijn niet machtig waren beef deze tekst voor hen so wie so volkomen onbegrijpelijk. Maar de Duitse teksten Der Mörder Deutschlands en  Fluch soll ihn treffen, het hoofd van de Führer als kop van de adelaar, twee doodshoofden en een paar botjes in plaats van de swastika zal wel tot de verbeelding hebben gesproken. De actie had een hoge attentiewaarde, maar had verder weinig om het lijf, maar zal wel tot gegniffel hebben gezorgd. Dat was goed voor het moreel, dat toch al zwaar op de proef werd gesteld. De honger was alom aanwezig en had eerder die week zelfs tot een vrouwenprotest geleid. Die zaterdag de 21e gebeurde er nog heel wat anders dat voor beroering zorgde.

Oproep 21 april om te graven
Volgens de aankondiging zou er gestempeld gaan worden in de nacht van 22 op 23 april, dat was dan de nacht van zondag op maandag. Maar juist die zaterdag de 21e kregen verschenen er aanplakbiljetten waarin alle mannelijke inwoners van de gemeente Leiden tussen de 18 en 55 jaar uit bepaalde buurten werden opgeroepen zich de komende maandag te melden voor graafwerk. Het betrof degenen die woonden ten oosten en ten noorden van de lijn Marnixstraat, Huigstraat (waar nu het Huigpark ligt), Oostdwarsstraat, Pelikaanstraat, Hooigracht, Watersteeg, Hogewoerd en Hoge Rijndijk. Ze moesten zich maandagochtend om 8 uur melden bij de Duitse militaire instanties, die zich bevonden bij de brug over de Rijn tussen Leiderdorp en Zoeterwoude. De beloning was uitstekend: men kreeg een warme maaltijd uit de Centrale Keuken tijdens de middagpauze en na afloop van de werkdag een broodmaaltijd. Betaald werd er ook: fl. 5 loon per dag en 20 cent vergoeding voor ieder die een schop meebracht. Ook kreeg men een vrijstellingsbewijs voor het rijwiel zodat het niet in beslag genomen zou worden door de Wehrmacht. Volgens wethouder Verweij ging het om ongeveer 4000 mannen.

Oproep van de illegaliteit
De illegaliteit verspreidde vrijwel direct huis-aan-huis een pamflet met de uitdrukkelijke aansporing om zich niet te melden. Wie zich wel zou melden zou zich schuldig maken aan landverraad. Het was immers niet meer alleen collaboratie, maar nu zou het ook actief tegenwerken zijn van de aanstaande bevrijding. Op maandag bleken velen aan de oproep van de illegaliteit gevolg te geven en weg te blijven van de verzamelplaats. Volgens Verweij kwamen er maar zes man opdagen.

Nationaal Steunfonds
Onder die 4000 mannen waren ongeveer 1400 werklozen en wachtgelders van wie de namen bekend waren bij de gemeente omdat ze een uitkering kregen. De weigeraars brachten zichzelf wel in de problemen. Ze zouden uiteraard hun steungeld of wachtgeld niet meer kunnen ophalen bij het gemeentelijk loket omdat ze dan het risico liepen om te worden opgepakt wanneer zij zich bij het steunloket zouden melden. Zo zouden ze dus zonder inkomsten blijven. Een betrokken ambtenaar van de gemeente klopte aan bij het Nationaal Steunfonds, wat niet zo moeilijk was omdat de NSF-medewerkster Elly van Haarlem ook bij de gemeente werkzaam was. Hoogstwaarschijnlijk waren ze collega’s. Slechts 200 werklozen waren geregistreerd bij het arbeidsbureau. De overige 1200 hadden van het Nationaal Steunfonds een valse steunkaart gekregen. Het NSF had al eerder in april de stempelkaart van het arbeidsbureau illegaal afgestempeld, zodat ze zich niet bij het arbeidsbureau hoefden te melden, maar wel hun uitkering bij de gemeente konden ophalen. Ook had het NSF een deel van de steungelden uitbetaald.
Het is opmerkelijk, dat er zo weinig Leidse mannen aan de oproep om te graven gehoor hebben gegeven terwijl er toch alom honger was. Was het de angst om als landverrader te worden gebrandmerkt, of was het toch meer de angst om door de Bezetter vastgehouden te worden en op het einde van de oorlog toch nog in de gevechtszone te belanden? De Bezetter liet het er bij zitten en ging niet over tot nieuwe razzia’s, wat veel mensen wel hadden verwacht.

Afbeeldingen: De aflevering van Mededelingen zit in de collectie Cor Kromhout, het begeleidend schrijven met de stempelafdruk in collectie G. Slats. Beide collecties zijn gedigitaliseerd en te bekijken op de website van ELO in de beeldbank Wo2. De stempelafdruk is op het origineel veel slechter en voor dit verhaal een beetje bijgewerkt.
Meer lezen? Siebelt, ‘Hij zit bij de onderduikersbond’. Hulp aan Leidse onderduikers in de Tweede Wereldoorlog (Leiden 2015) p. 121.

Go to Locatie

Locatie

1100+ locaties

Go to verhaal

verhaal

1100+ verhalen

Go to Tijdlijn

Tijdlijn

600+ datums

Go to trefwoord

trefwoord

400+ trefwoorden